سؤال اول: فدک چیست و کجاست؟
لغویّون و اهل لغت در این باره سخنانی گفته اند:
در قاموس آمده: فدک قریه ایست در خیبر.
مصباح گوید: فدک به تفح فاء و دال قریه ای است که با مدینه دو روز فاصله دارد و بین آن و خیبر کمتراز یک منزل راه است و آن چیزی بود که خدای تعالی به پیامبرش به عنوان غنیمت داد.
در کتاب معجم البلدان حموی در باب (فاء و دال) آمده فدک به حرکت فاء و دال و حرف آخر کاف قریه ای است در حجاز که بین آن و مدینه دو روز راه است و گفته شده سه روز راه است.
خدای متعال آن را به عنوان غنیمت به رسولش بخشید و این معنی در سال هفتم هجری بدون جنگ انجام پذیرفت و آن هنگامی بود که رسول گرامی به سوی خیبر آمده و همه ی قلاع آن را فتح کردند جز سه قلعه. وقتی مدت محاصره به طول انجامید اهل آنها قدرت مقاومت را از دست دادند، لذا قاصدانی به سوی رسول خدا گسیل داشته که اجازه دهند از آنجا کوچ کنند و همین کار را هم کردند و این خبر به اهل فدک رسید آنان نیز به پیامبر پیغام دادند که حاضر به مصالحه اند. به این ترتیب که نضف میوه ها و محصولات و اموال خود را بدهند، پیامبر نیز با این تقاضا موافقت فرمودند. پس فدک غنیمتی است که برای گرفتنش از قوه و قهریه استفاده نشده، پس خاص و خالصه ی رسول خداست و تنها از آن اوست.
سؤال دوّم: آیا فدک مخصوص رسول خدا بوده یا از آن همه ی مسلمانان؟
چگونه این سرزمین خاصّ رسول خدا گردید؟
خدای متعال می فرماید:
«وما افاء الله علي رسوله منهم فما اوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله علي من يشاء والله علي كل شيء قدير * ما افاء الله علي رسوله من اهل القري فللّه وللرّسول ولذي القربي واليتامي والمساكين وابن السبيل» (سوره حشر آیه6و7)
وآنچه باز گردانید خدای تعالی به رسول خود از اموال و املاک ایشان (یعنی به رسول خود ارزانی داشت.) شما برای بدست آوردن آن هیچ اسب و شتری نتاختید (یعنی در فتح آن جهاد و کارزاری نشد تا شما را زحمتی رسیده باشد و به سبب آن مستحقّ چیزی از غنایم شوید) ولی خدای تعالی پیامبران خود را بر هرکه بخواهد مسلّط می سازد و پروردگار بر هر چیزی توانایی دارد. آنچه می بخشد خدای تعالی به رسول خود از اموال و املاک اهل شهرها که به وسیله ی جنگ گرفته نشده اند پس برای خداست و پیامبر او و برای خویشان پیامبر (یعنی سادات) و یتیمان و بی چیزان و در راه ماندگان .
افاء الله: یعنی آنچه که خدای تعالی به رسول خدا از اموال مشرکان تملیک می فرماید، منهم: از آنان یعنی مشرکان که در اینجا مقصود یهودند که از سرزمین خود کوچ کردند.
فما اوجفتم عليه من خيل ولا ركاب: اوجف خیله: یعنی آن را به سرعت راند و الرکاب: در اینجا یعنی شتر، خلاصه مقصود اینکه شما بر این اموال به وسیله اسبهایتان و شترهایتان استیلا نیافتید و یا اینکه شما برای استیلاء و دستیابی بر این سرزمین ها سوار بر اسب و شتر نشدید.
ولکن الله یسلّط رسوله علی من یشاء: یعنی خدای تعالی پیامبران خود را بر دشمنانشان بدون جنگ پیروز می فرماید یعنی با افکندن رعب و وحشت در دل آنان این پیروزی را امکان پذیر می سازد پس خدای تعالی اموال بنی النضیر را (که این آیات شأن نزولشان به همان مناسبت است) خاص و خالص برای سول خویش قرار داده و مسلّماً این اموال مانند غنائمی نیست که به وسیله جنگ به دست آمده که باید در میان جنگجویان تقسیم گردد.
ما افاء الله علي رسوله من اهل القري: یعنی از اموال کفّار اهل شهرها و سرزمین ها، فللّه وللرّسول: یعنی خدای تعالی این اموال را ملک رسول خویش، ولذي القربي : و نزدیکان رسول اکرم واليتامي والمساكين وابن السبيل: از نزدیکان قرار داده است.
طبرسی از ابن عباّس نقل می کند که گفت فرمان خدای تعالی نازل شد «ما افاء الله علي رسوله من اهل القري...» در اموال کفّار قریه ها که عبارت باشند از یهود بنی قریظه و بنی النضیر که در مدینه بودند و فدک که تا مدینه سه منزل راه بود و خیبر و قریه های عُرَینه و ینبع، خدای تعالی آنها را برای رسول خود قرارداده که هرگونه بخواهد فرمان دهد و نیز به وی فرمود که تمام آن اموال و سرزمین ها از آن وی می باشد، مردم گفتند: پس چرا پیامبر آنها را تقسیم نکرد؟ آنگاه آیه نازل شد.
سابقاً کلام حموی را در معجم البلدان پیرامون فدک نقل کردیم که آنچه برای تصاحبش نیازی به جنگ و نبرد و ستیز نبوده خالص برای رسول خداست.
و نیز گفتیم که مفسّران در تفسیر این فرموده خدا: «و ات ذا القربی حقّه...» گفته اند نبی اکرم صلّی الله علیه و آله و سلم فدک را به فاطمه ی زهرا بخشیدند.
و در اینجا برای تأکید هرچه فراوانتر روی این مسأله و بحث ، ادلّه ی فراوانتری را ذکر می نماییم:
ابن حجر در صواعق المحرقه و شیخ سمهودی در کتاب تاریخ مدینه نقل می کند که عمر گفت من درباره ی این موضوع به شما سخنی بگویم:
«خدای تعالی نبیّ خود را در این غنیمت به موضوعی مخصّص فرمود که به هیچ کس چنان خصوصیّتی را اعطاء نفرموده است و سپس گفت: «وما افاء الله علي رسوله منهم فما اوجفتم عليه من خيل ولا ركاب ولكن الله يسلط رسله علي من يشاء والله علي كل شيء قدير» پس این سرزمین ها خالص از آن رسول اوست...»
بنابراین از مجموع آیات و روایات چنین مستفاد می گردد که فدک خالصه و ملک شخص رسول خدا بوده و رسول اکرم صلّی الله علیه وآله وسلم فدک را به فاطمه ی زهراء سلام الله علیها بخشیدند و این بخشیدن نیز به فرمان خدای تعالی انجام پذیرفت: «و ات ذا القربی حقّه...»
و به این ترتیب پاسخ سؤال سوّم: آیا رسول خدا درگاه حیاتش فدک را به صدیقه ی طاهره بخشیده بودند ، نیز روشن می شود.
همچنان با ما همراه باشید...